تاریخ بروز رسانی:
استاد ابراهیم قنبری‌مهر یکی از چهره‌های برجسته و تأثیرگذار در هنر سازسازی ایران بود که بخش مهمی از زندگی خود را به ساخت، اصلاح و تکامل سازهای موسیقی ایرانی و غربی اختصاص داد. او با تکیه بر دانش فنی، تجربه عملی و شناخت عمیق از موسیقی، تلاش کرد مشکلات ساختاری سازهای مختلف را برطرف کند و امکانات تازه‌ای در اختیار نوازندگان قرار دهد.
از ساخت ویولن و همکاری با استاد ابوالحسن صبا گرفته تا طراحی و اصلاح سازهایی مانند تار، سه‌تار، کمانچه، سنتور و بربط، فعالیت‌های قنبری‌مهر نقش مهمی در تحول سازسازی معاصر ایران داشت.
ابداع هنر تزئینی «مهرکاری»، طراحی سنتور کروماتیک و اصلاح سیستم کوک برخی سازهای ایرانی از جمله فعالیت‌های شاخص او هستند.
در این مقاله با زندگی استاد ابراهیم قنبری‌مهر، مسیر حرفه‌ای، مهم‌ترین آثار و نوآوری‌های او در هنر سازسازی ایران آشنا می‌شویم.
ابراهیم قنبری‌مهر در ۱۰ مرداد ۱۳۰۷ در تهران متولد شد و در ۲۱ مرداد ۱۴۰۱ درگذشت. او از برجسته‌ترین سازندگان سازهای زهی ایرانی و سازهای خانواده ویولن در دوران معاصر به شمار می‌رفت.
علاقه به موسیقی از دوران کودکی در او شکل گرفت، اما شرایط زندگی باعث شد از سنین پایین به کار و فعالیت در مشاغل مختلف روی بیاورد. او مدتی در کارگاه‌های حلبی‌سازی، آهنگری و نجاری شاگردی کرد و در همین دوران با مهارت‌های فنی و کار با مواد و ابزار مختلف آشنا شد.
این تجربه‌ها بعدها در مسیر سازسازی به کمک او آمدند؛ زیرا ساخت یک ساز باکیفیت علاوه بر شناخت موسیقی، به مهارت در کار با چوب، فلز، اندازه‌گیری دقیق و شناخت ساختار اجزای ساز نیاز دارد.
یکی از مهم‌ترین اتفاقات زندگی قنبری‌مهر، آشنایی با استاد ابوالحسن صبا بود.
او از نوجوانی به صدای ویولن علاقه داشت و پس از تهیه یک ویولن، به یادگیری نوازندگی پرداخت. علاقه‌اش به شیوه نوازندگی استاد صبا باعث شد برای آشنایی و فراگیری موسیقی نزد او برود.
قنبری‌مهر در سال ۱۳۳۰ در کلاس استاد صبا حضور پیدا کرد و به‌تدریج رابطه‌ای نزدیک میان آن دو شکل گرفت.
پس از فراگیری مبانی موسیقی، نت‌نویسی و نوازندگی، به پیشنهاد استاد صبا به ساخت ویولن روی آورد. او در این مسیر از راهنمایی‌های صبا و دانش نظری سورن آراکلیان بهره گرفت.
قنبری‌مهر با علاقه فراوان به ساخت ویولن پرداخت و حتی برای تهیه ابزار و تجهیزات موردنیاز، بخشی از سرمایه خود را صرف تجهیز کارگاه کرد. استاد صبا نیز در ارزیابی سازهای ساخته‌شده او دقت زیادی داشت و معتقد بود تا زمانی که کیفیت ساز به سطح مطلوب نرسیده، نباید آن را برای فروش عرضه کرد.
این دوره، آغاز مسیری بود که بعدها او را به یکی از شناخته‌شده‌ترین سازسازان ایران تبدیل کرد.
در سال ۱۳۳۴، استاد ابراهیم قنبری‌مهر کارگاه سازسازی اداره هنرهای زیبا را تأسیس کرد و مسئولیت توسعه فعالیت‌های آن را برعهده گرفت.
این کارگاه به‌تدریج به مرکزی برای ساخت، تعمیر و اصلاح سازهای ایرانی و غربی تبدیل شد. با گسترش فعالیت‌ها، سازندگان دیگری نیز به مجموعه اضافه شدند و تولید ساز برای هنرستان موسیقی و نوازندگان توسعه پیدا کرد.
فعالیت در این کارگاه فرصتی فراهم کرد تا قنبری‌مهر علاوه بر ساخت ویولن، به بررسی ساختار سازهای ایرانی و شناسایی مشکلات فنی آن‌ها بپردازد.
او باور داشت سازسازی صرفاً یک فعالیت صنعتی نیست؛ بلکه ترکیبی از دانش فنی، شناخت موسیقی، تجربه و ذوق هنری است.
در سال ۱۳۳۹، قنبری‌مهر با حمایت اداره هنرهای زیبا و به پیشنهاد سرژ خوتسیف برای تکمیل دانش خود در زمینه سازسازی به فرانسه رفت.
او در کارگاه اتین واتلو، از سازندگان و متخصصان شناخته‌شده سازهای زهی، به فراگیری دانش تخصصی ساخت و تعمیر ساز پرداخت.
مهارت و تجربه عملی او باعث شد مسیر آموزشی متفاوتی را طی کند و دوره عالی تعمیرات را که معمولاً دو سال به طول می‌انجامید، در مدت حدود شش ماه به پایان برساند.
در همین دوران با دیوید اویستراخ، نوازنده برجسته ویولن، نیز آشنا شد. اویستراخ یکی از ویولن‌های ساخته‌شده توسط قنبری‌مهر را نواخت و در نامه‌ای از مهارت و توانایی هنری او تمجید کرد.
بازگشت از فرانسه نقطه عطف دیگری در زندگی حرفه‌ای قنبری‌مهر بود. او با دانش فنی بیشتر، فعالیت خود را در زمینه ساخت و اصلاح سازهای ایرانی گسترش داد.
یکی از ویژگی‌های برجسته قنبری‌مهر، نگاه مسئله‌محور او به ساخت ساز بود. او به جای محدود شدن به الگوهای رایج، تلاش می‌کرد مشکلات فنی سازها را شناسایی کند و با طراحی‌های جدید، کیفیت ساخت و امکانات اجرایی آن‌ها را بهبود دهد.
نوآوری‌های او طیف گسترده‌ای از سازهای ایرانی و غربی را دربرمی‌گرفت.
سنتور یکی از سازهایی بود که قنبری‌مهر نیز در زمینه طراحی و اصلاح آن فعالیت داشت.
از جمله فعالیت‌های گزارش‌شده او می‌توان به طراحی سنتور کروماتیک و اصلاحات مرتبط با ساختار و سیستم کوک ساز اشاره کرد.
همچنین در گزارش‌های مربوط به فعالیت‌های او، طراحی و ساخت گوشی‌های کوکی با مکانیزم دنده‌ای برای سنتور و برخی سازهای دیگر مطرح شده است. این نوع طراحی با هدف افزایش دقت کوک و سهولت تنظیم سیم‌ها انجام می‌شد.
اهمیت چنین نوآوری‌هایی در سازهایی مانند سنتور، به نیاز نوازنده برای تنظیم دقیق و پایدار کوک بازمی‌گردد.
البته باید توجه داشت که سنتور کروماتیک با سنتور رایج ۹ خرک یک مفهوم یکسان نیست و برای شناخت دقیق تفاوت‌های آن‌ها باید به ساختار و طراحی هر ساز توجه کرد.
قنبری‌مهر بخش مهمی از فعالیت حرفه‌ای خود را به ساخت و اصلاح ویولن اختصاص داد.
از جمله اصلاحات او در این ساز می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
ساخت ویولن‌های حرفه‌ای و دریافت تأییدیه از نوازندگان برجسته، جایگاه او را در هنر ویولن‌سازی تثبیت کرد.
قنبری‌مهر برای بهبود ساختار تار و سه‌تار نیز اصلاحات متعددی انجام داد.
از جمله:
این تغییرات با هدف افزایش دقت، سهولت نوازندگی، بهبود عملکرد ساز و کاهش برخی مشکلات رایج انجام شدند.
از دیگر زمینه‌های فعالیت قنبری‌مهر، اصلاح و توسعه سازهای آرشه‌ای ایرانی مانند کمانچه و قیچک بود.
او با طراحی قالب‌های دقیق‌تر برای ساخت کاسه، اصلاح دسته و سرپنجه و تغییراتی در ساختار ساز، تلاش کرد امکان استفاده بهتر از این سازها را در اجراهای گروهی و ارکستر فراهم کند.
ساخت کمانچه و قیچک در اندازه‌های مختلف، از جمله سوپرانو، آلتو و باس، از فعالیت‌های مهم او در این زمینه بود.
همچنین استفاده از مکانیزم‌های کوک دقیق‌تر برای سهولت تنظیم سیم‌ها در این سازها مورد توجه قرار گرفت.
قنبری‌مهر در زمینه عود و بربط نیز مطالعات و تحقیقات گسترده‌ای انجام داد.
او معتقد بود ساختار عود رایج باید با ویژگی‌های جسمی نوازنده و نیازهای موسیقی ایرانی هماهنگ‌تر شود.
به همین دلیل در طراحی و ساخت بربط ایرانی، ابعاد کاسه، صفحه، نحوه اتصال دسته و ساختار ساز را مورد بررسی قرار داد.
در اوایل دهه ۱۳۷۰، با مطالعه تصاویر سازهای موجود در آثار تاریخی دوره ساسانی، نمونه‌هایی از بربط را با دو نوع صفحه، یکی پوستی و دیگری چوبی، طراحی و ساخت.
هدف او احیای ساختاری از سازهای تاریخی ایران و نزدیک کردن صدای بربط به ویژگی‌های موردنظر در موسیقی ایرانی بود.
فعالیت‌های قنبری‌مهر به سازهای ملودیک محدود نبود.
از جمله دیگر اقدامات او می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
این مجموعه فعالیت‌ها نشان می‌دهد نگاه او به سازسازی، محدود به یک ساز یا یک خانواده خاص از سازها نبود.
یکی از شناخته‌شده‌ترین دستاوردهای هنری ابراهیم قنبری‌مهر، ابداع شیوه تزئینی «مِهرکاری» است.
مهرکاری هنری است که در آن از ترکیب چوب‌های رنگی و فلز برنج برای ایجاد نقش‌ها و تزئینات ظریف روی ساز استفاده می‌شود.
این تکنیک علاوه بر زیبایی ظاهری، نشان‌دهنده توجه سازنده به جزئیات و هماهنگی میان جنبه هنری و فنی ساخت ساز است.
نام مهرکاری نیز از پسوند نام خانوادگی قنبری‌مهر گرفته شده است.
این هنر به‌تدریج به یکی از ویژگی‌های شناخته‌شده آثار او تبدیل شد و نشان داد که از نگاه او، ساز باید علاوه بر صدادهی مناسب، از نظر زیبایی بصری نیز ارزش هنری داشته باشد.
قنبری‌مهر در سال ۱۳۵۷ از فعالیت‌های دولتی بازنشسته شد؛ اما بازنشستگی به معنای پایان فعالیت حرفه‌ای او نبود.
او در کارگاه شخصی خود به ساخت، بررسی و اصلاح سازهای ایرانی ادامه داد و در سال‌های بعد بخش بیشتری از فعالیت خود را به طراحی و تحقیق اختصاص داد.
از جمله پروژه‌های مهم او در این دوره، تحقیق و ساخت بربط ایرانی بر اساس مطالعات تاریخی بود.
توجه به میراث سازسازی ایران، بررسی مشکلات فنی سازهای موجود و انتقال تجربه به نسل‌های بعد، بخش مهمی از فعالیت‌های سال‌های پایانی عمر او را تشکیل می‌داد.
استاد ابراهیم قنبری‌مهر سرانجام در ۲۱ مرداد ۱۴۰۱ در تهران درگذشت و میراثی ارزشمند از تجربه، نوآوری و دانش فنی در هنر سازسازی ایران بر جای گذاشت.
یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های شخصیت حرفه‌ای قنبری‌مهر، عشق و تعهد او به کار سازسازی بود.
از نگاه او، سازنده نباید صرفاً به ساخت یک محصول برای فروش فکر کند؛ بلکه باید با شناخت دقیق ساز، توجه به نیاز نوازنده و صرف زمان و تجربه، به کیفیتی دست پیدا کند که ساز به یک اثر هنری تبدیل شود.
این نگاه، سازسازی را از یک فعالیت صرفاً فنی فراتر می‌برد و آن را به ترکیبی از هنر، دانش، تجربه و مسئولیت در برابر موسیقی تبدیل می‌کند.
اهمیت فعالیت‌های ابراهیم قنبری‌مهر تنها در تعداد سازهایی که ساخت یا اصلاح کرد خلاصه نمی‌شود. ارزش اصلی کار او در تلاش برای شناسایی محدودیت‌های سازهای ایرانی و ارائه راهکارهای تازه برای بهبود آن‌ها بود.
از طراحی سنتور کروماتیک و اصلاح سیستم کوک سازها تا توسعه بربط ایرانی و ابداع مهرکاری، آثار او نشان‌دهنده پیوند میان تجربه عملی، دانش فنی و نگاه هنری هستند.
امروز شناخت چنین استادانی به ما کمک می‌کند بهتر درک کنیم که ساخت یک ساز باکیفیت، نتیجه مجموعه‌ای از دانش، دقت، تجربه و عشق به موسیقی است.
در هنر سازسازی، کیفیت نهایی زمانی شکل می‌گیرد که تمام اجزای فنی و هنری ساز در هماهنگی با یکدیگر قرار بگیرند.
شناخت استادان و پیشگامان هنر سازسازی ایران، فرصتی برای درک بهتر ارزش ساخت یک ساز اصیل و باکیفیت است.
در مجموعه سنتور پیمان نیز ساخت سنتور با توجه به تجربه سازنده، انتخاب متریال، دقت در جزئیات و توجه به ویژگی‌های صوتی ساز دنبال می‌شود.
اگر قصد انتخاب و خرید سنتور دارید، می‌توانید مدل‌های مختلف سنتور پیمان را بررسی کنید و با مقایسه مشخصات و ویژگی‌های هر ساز، انتخاب مناسب‌تری داشته باشید.
مشاهده مدل‌های مختلف سنتور پیمان
اگر به دنبال سازی برای نوازندگی جدی و پیشرفته هستید، پیشنهاد می‌کنیم مشخصات و ویژگی‌های سنتور استادی پیمان را نیز بررسی کنید.
ابراهیم قنبری‌مهر سازنده برجسته سازهای ایرانی و غربی بود که در زمینه ساخت ویولن، اصلاح سازهای ایرانی و توسعه روش‌های نوین سازسازی فعالیت داشت. او در سال ۱۳۰۷ در تهران متولد شد و در سال ۱۴۰۱ درگذشت.
او از راهنمایی‌ها و آموزش‌های استاد ابوالحسن صبا بهره برد و در مسیر سازسازی نیز از دانش و راهنمایی سورن آراکلیان استفاده کرد.
از دستاوردهای شناخته‌شده او می‌توان به ابداع مهرکاری، طراحی سنتور کروماتیک، اصلاح ساختار و سیستم کوک برخی سازهای ایرانی و طراحی و احیای بربط ایرانی اشاره کرد.
سنتور کروماتیک به ساختاری از سنتور اشاره دارد که با هدف فراهم کردن امکانات صوتی و اجرایی گسترده‌تر طراحی شده است. طراحی این ساز از جمله فعالیت‌های گزارش‌شده قنبری‌مهر در زمینه اصلاح و توسعه سازهای ایرانی است.
مهرکاری یک شیوه تزئینی در سازسازی است که با ترکیب چوب‌های رنگی و فلز برنج، نقش‌ها و طرح‌های هنری روی ساز ایجاد می‌کند. نام این هنر از پسوند نام خانوادگی ابراهیم قنبری‌مهر گرفته شده است.
او در ساخت و اصلاح سازهای مختلفی از جمله ویولن، هارپ، تار، سه‌تار، تنبور، قیچک، کمانچه، عود، بربط، رباب، تنبک و قانون فعالیت داشت و در زمینه سنتور نیز طراحی و اصلاحاتی انجام داد.
او در ۲۱ مرداد ۱۴۰۱ در تهران درگذشت و آثار و نوآوری‌های ارزشمندی در زمینه سازسازی ایران از خود به یادگار گذاشت.
