سنتور یکی از اصیلترین سازهای موسیقی ایرانی است که به دلیل ساختار فیزیکی خاص خود، نیاز به دقت بالایی در کوکبندی دارد. تفاوت کوکهای سنتور اصلیترین دغدغه هر نوازندهای است که میخواهد از فضای یک دستگاه به دستگاه دیگر وارد شود.
سنتور به صورت استاندارد برای اجرای دستگاه «شور» کوک میشود. با این حال، به دلیل چیدمان خرکها، قابلیت تغییر کوک برای سایر دستگاهها (مانند همایون، چهارگاه و…) وجود دارد. درک تفاوت کوکهای سنتور به نوازنده اجازه میدهد تا با کمترین تغییر در موقعیت خرکها، به گامهای مختلف دسترسی پیدا کند.
برای درک بهتر، بیایید به کوکهای پرکاربرد نگاهی بیندازیم:
این کوک به عنوان «کوک استاندارد سنتور» شناخته میشود. در این حالت، تمامی نتهای ساز بر اساس گام شورِ سل (یا لا) تنظیم میشوند. اکثر قطعات آموزشی برای هنرجویان مبتدی در این کوک تدوین شده است.
در تفاوت کوکهای سنتور، وقتی از شور به همایون تغییر جهت میدهیم، باید برخی از نتها را به صورت نیمپرده یا ربعپرده تغییر دهیم. کوک همایون در سنتور نیاز به جابهجایی دقیق خرکها در سیمهای زرد و سفید دارد تا فواصل گام همایون رعایت شود.
چهارگاه یکی از دستگاههایی است که تغییر کوک سنتور برای آن کمی چالشبرانگیزتر است. به دلیل وجود «کرن» و «دیز»های خاص، نوازنده باید تسلط کافی بر فواصل داشته باشد تا تفاوت این کوک را با شور بهدرستی اجرا کند.
برای اینکه در هنگام تغییر کوک با مشکل مواجه نشوید، رعایت این موارد الزامی است:
تسلط بر تفاوت کوکهای سنتور نه تنها مهارت نوازندگی شما را بالا میبرد، بلکه درک عمیقتری از ردیف موسیقی ایرانی به شما میدهد. پیشنهاد میکنیم برای شروع، تغییر کوک از شور به همایون را زیر نظر استاد خود تمرین کنید.
۱. آیا تغییر کوک سنتور به ساز آسیب میزند؟
اگر جابهجایی خرکها به آرامی و با رعایت اصول انجام شود، خیر؛ اما تغییرات مکرر و شدید میتواند باعث فرسایش سیمها شود.
۲. بهترین دستگاه برای شروع یادگیری کوک سنتور چیست؟
بهترین گزینه دستگاه شور است، زیرا سنتور ذاتاً برای این دستگاه طراحی شده و اکثر کتابهای آموزشی بر این مبنا هستند.
۳. آیا برای تمام دستگاهها نیاز به جابهجایی خرک است؟
بسته به دستگاه مورد نظر، گاهی فقط تغییر کشش سیم (با گوشی) کافی است و گاهی نیاز به جابهجایی فیزیکی خرکهاست.
